Cümle, dil bilgisinde bir yargı bildiren söz birimidir. Bu anlamda eş anlamlısı tümcedir. Örneğin ‘Kapıyı kapattım.’ bir cümledir; ‘Bu tümceyi yeniden yaz.’ derken de aynı dil bilgisi kavramından söz edilir. Ancak cümle kelimesi her kullanımda dil bilgisi terimi değildir: ‘cümle misafirler’ sözünde ‘bütün’ anlamına gelir. Bu nedenle eş anlamlı seçerken bağlama bakmak gerekir. ([sozluk.gov.tr](https://sozluk.gov.tr/gts?ara=c%C3%BCmle))
Cümle kelimesinin anlamları
Günlük kullanımda en sık karşılaşılan anlamı, düşünceyi veya durumu bir yargı hâlinde anlatan söz birimidir. Bir cümle birden fazla kelimeden oluşabilir; ‘Geldim.’ örneğinde olduğu gibi tek bir çekimli fiil de cümle kurabilir. Sözcük ile cümle arasındaki fark burada ortaya çıkar: Bir sözcük tek başına kullanıldığında her zaman yargı bildirmez. Millî Eğitim Bakanlığının dil bilgisi materyali de yüklemi cümlenin temel unsuru olarak açıklar. ([sozluk.gov.tr](https://sozluk.gov.tr/gts?ara=c%C3%BCmle))
Türk Dil Kurumunun sözlüğünde cümlenin ‘bütün’ anlamındaki sıfat kullanımı da yer alır. ‘Cümle misafirler geldi.’ ifadesi ‘Bütün misafirler geldi.’ anlamındadır. Sözlük ayrıca ‘herkes’ ve eskimiş ‘dizge’ anlamlarını da kaydeder; bunlar dil bilgisi anlamıyla karıştırılmamalıdır. ([sozluk.gov.tr](https://sozluk.gov.tr/gts?ara=c%C3%BCmle))
Cümlenin eş anlamlısı hangi durumda tümcedir?
Tümce, cümlenin dil bilgisi anlamındaki eş anlamlısıdır. TDK, cümle maddesinde tümceye; tümce maddesinde ise cümleye gönderme yapar. Konuyu diğer sözcük üzerinden incelemek isterseniz tümce kelimesi hakkındaki yazıya bakabilirsiniz. ‘İfade’ ise aynı kavramın doğrudan eş anlamlısı değildir: Bir düşünceyi ifade etmek, onu mutlaka tek bir cümleyle anlatmak demek değildir. ([sozluk.gov.tr](https://sozluk.gov.tr/gts?ara=c%C3%BCmle))
Bağlama göre doğru karşılık nasıl seçilir?
| Kullanım | Buradaki anlamı | Uygun karşılık |
|---|---|---|
| ‘Bu cümleyi yeniden yaz.’ | Dil bilgisi birimi | ‘Bu tümceyi yeniden yaz.’ |
| ‘Cümle misafirler geldi.’ | Eksiksiz olarak hepsi | ‘Bütün misafirler geldi.’ |
Kısa kontrol: Kelime bir söz dizisini ve onun bildirdiği yargıyı anlatıyorsa tümce uygundur. Bir topluluğun tamamını anlatıyorsa bütün karşılığına bakın. Eş anlamlılıkta bağlamın önemini görmek için anlam kelimesi hakkındaki içeriği de inceleyebilirsiniz.
